5607 SAYILI KAÇAKÇILIKLA MÜCADELE KANUNU m. 3/2 KAPSAMINDA “ALDATICI İŞLEM VE DAVRANIŞ” UNSURUNUN SINIRLARI VE GTİP UYUŞMAZLIKLARININ CEZAİ SORUMLULUĞA ETKİSİ
Erdal ÇELİK
ÖZET
5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu m. 3/2, gümrük vergilerinin kısmen veya tamamen ödenmemesine yol açan aldatıcı işlem ve davranışları yaptırıma bağlar. Tarife sınıflandırmasının değişmesi veya vergi farkı çıkması tek başına bu suçun oluştuğunu göstermez. Tarife farkı ek tahakkuk ve kanuni koşulları varsa idari para cezası doğurabilir; ceza sorumluluğu için aldatıcı davranış, kast ve kişinin somut katkısı ayrıca kanıtlanmalıdır. Gümrükten çekilmeden el koyma da teşebbüse ilişkin hüküm karşısında tek başına ceza sorumluluğunu dışlamaz. Bu çalışma, Danıştay ve Yargıtay kararları ışığında, idari tarife uyuşmazlığını ceza sorumluluğundan ayıran ölçütleri ve değerlendirmede esas alınan olguları inceler.
Anahtar Kelimeler: Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu, 5607 sayılı Kanun m. 3/2, aldatıcı işlem ve davranış, Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu, gümrük idaresinin tarife yetkisi, kast, beyan anında kastın ispatı, teşebbüs, gümrük müşavirinin ceza sorumluluğu.
- GİRİŞ
Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu (GTİP), eşyanın tarife cetvelindeki sınıflandırmasını gösterir ve uygulanacak gümrük vergilerinin belirlenmesinde rol oynar. Eşyanın teknik özelliklerinin tarife kurallarıyla eşleştirilmesi, özellikle bileşim, kullanım amacı veya çalışma biçimi tartışmalı olduğunda uzmanlık gerektirebilir. Beyan edilen GTİP ile gümrük idaresinin belirlediği pozisyon arasındaki farklılık, idari tarh ve yaptırım değerlendirmelerinin yanı sıra somut olayın özelliklerine göre adli incelemeye de konu olabilir; ancak bu farklılık tek başına 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçun oluştuğunu göstermez.
Gümrük mevzuatına aykırılık veya vergi farkı tespiti ile ceza sorumluluğu aynı hukuki değerlendirme değildir; 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçun unsurları somut olayda ayrıca incelenmelidir. Bu çalışmada aldatıcı işlem ve davranış ölçütü; gümrük idaresinin tarife cetvelini uygulama görevi, beyan sahibinin doğru bilgi ve belge sunma yükümlülüğü, Ticaret Bakanlığının 2020 tarihli yazısı, doktrindeki görüşler ve Danıştay içtihadının kapsamı birlikte ele alınarak tartışılmaktadır.
- SUÇUN HAREKET UNSURUNDAKİ TARİHSEL DEĞİŞİM VE KANUNİLİK İLKESİ
5607 sayılı Kanun’un ilk metninde m. 3/2’deki suç, “sahte belge kullanmak suretiyle” gümrük vergilerinin kısmen veya tamamen ödenmeksizin ülkeye eşya sokulması esasına dayanmaktaydı. Öğretide, suçun ilk hâlindeki hareket unsurunun “sahte belge” kullanımıyla sınırlı olduğu belirtilmektedir (Akaner, Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nda Yer Alan İthalat Kaçakçılığı Suçları). 28.06.2014 tarihinde yürürlüğe giren 6545 sayılı Kanun’un 89. maddesiyle bu ibare “aldatıcı işlem ve davranışlarla” şeklinde değiştirilerek sahtecilik oluşturmayan yanıltıcı fiiller de kapsama dâhil edilmiştir.
6545 sayılı Kanun’la yapılan değişikliğin gerekçesinde, “sahte belge kullanımı” dışında “idareyi yanıltabilecek fiillerin” de hüküm kapsamında değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu değişiklik, aldatıcı işlem ve davranış kavramının önceki metne göre genişlediğini gösterir; ancak her tarife uyuşmazlığının kaçakçılık suçu sayılacağı anlamına gelmez. Tersinden, vergi farkı veya idari aykırılık da tek başına suçun oluştuğunu kanıtlamaz; somut olayda kanuni unsurların ve failin kastının ayrı ayrı ortaya konulması gerekir.
Bu doğrultuda, doktrinde de işaret edildiği üzere, yapılan kanun değişikliğiyle suçun kapsamı gümrük idaresini yanıltmaya yönelik her türlü hileli davranışı içine alacak şekilde genişletilmiş; ancak hangi eylemlerin aldatıcı işlem ve davranış sayılacağı somut olarak listelenmeyerek değerlendirme yargılama makamlarına bırakılmıştır. Dolayısıyla her somut olayın kendine özgü özellikleri, sunulan belgelerin gümrük görevlilerini yanıltma kabiliyeti ve aldatıcılık boyutu yargı mercilerince titizlikle tartılmalıdır. Bu görüşe göre, beyanname konusu eşyanın GTİP’inin yalnızca hatalı girilmesinden kaynaklanan veya beyanname ekindeki diğer belgelerin incelenmesiyle ilk bakışta anlaşılabilecek türden yanlışlık ve eksiklikler aldatıcılık unsuru taşımadığından suç teşkil etmeyecektir. Bu tür durumlar ceza hukukunun alanına girmeyip, yalnızca 4458 sayılı Gümrük Kanunu kapsamında idari bir kabahat olarak nitelendirilmelidir (Alptekin, “Eşyayı, Aldatıcı İşlem ve Davranışlarla Gümrük Vergilerini Kısmen veya Tamamen Ödemeksizin Ülkeye Sokma Suçu”, Legal Mali Hukuk Dergisi, Cilt: 20, Sayı: 233, 2024, s. 878-880).
Doktrinde de ifade edildiği üzere, 6545 sayılı Kanun değişikliğiyle “sahte belge kullanmak suretiyle” ibaresi yerine “aldatıcı işlem ve davranışlarla” ibaresinin getirilmesi, suçun maddi unsurunu sahte belge düzenlenmesi veya kullanımının ötesine taşıyarak gümrük idaresini yanıltmaya elverişli her türlü hileli fiili kapsayacak şekilde genişletmiştir (Köşeli, “Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda Aldatıcı İşlem ve Davranış Kavramı”, Gümrük ve Ticaret Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 36, 2024, s. 98-100). Ancak bu genişleme, suçta ve cezada kanunilik ilkesi (Anayasa m. 38, TCK m. 2) gereğince idari nitelikteki her beyan hatasının veya tarife yorumu farklılığının kıyas ya da genişletici yorum yoluyla kaçakçılık suçu sayılmasına imkân tanımaz. Nitekim öğretide, yükümlülerce beyan edilen GTİP kodundaki yanlışlıkların 4458 sayılı Gümrük Kanunu kapsamındaki idari yaptırımlar yerine doğrudan 5607 sayılı Kanun m. 3/2 kapsamında adli soruşturma ve kovuşturmaya konu edilmesinin, suçun kanuni sınırlarını aşarak idari kabahat ile ceza sorumluluğu arasındaki ayrımı belirsizleştirdiğine dikkat çekilmektedir (Koçak, “Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda Yer Alan Aldatıcı İşlem ve Davranış Kavramına İlişkin Bir Değerlendirme”, Gümrük ve Ticaret Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 35, 2024, s. 41-43).
- TARİFE CETVELİNİ UYGULAMA GÖREVİ VE BEYAN SAHİBİNİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ
Gümrük Tarife Cetvelini uygulayarak tarife sınıflandırmasını yapma görevi gümrük idaresine aittir. Danıştay Yedinci Dairesi, 07.10.2024 tarihli, E.2022/4641, K.2024/4008 sayılı kararında bu idari görevi beyan sahibinin bilgi ve belge sunma yükümlülüğünden ayırmıştır. Gümrük Kanunu m. 60 ve 61 çerçevesinde beyan sahibinin beyanın içeriğine ilişkin yükümlülükleri devam eder; idarenin sınıflandırma görevi bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Dolayısıyla tarife yetkisi ile eşyanın cinsi, niteliği ve tarife unsurlarına ilişkin bilgilerin doğruluğu birlikte, fakat birbirine karıştırılmadan ele alınmalıdır. Tarife farklılığı, idari sonuç doğurabilse de ceza sorumluluğunu tek başına kanıtlamaz.
1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı, Türkiye ile Avrupa Topluluğu arasındaki Gümrük Birliği kapsamında ortak gümrük tarifesine uyum ve iş birliğini düzenler. Bu çalışma bakımından dayanak, Gümrük Kanunu hükümleri ve Danıştayın Gümrük Tarife Cetvelini uygulama görevinin gümrük idaresine ait olduğuna ilişkin kararlarıdır. Bu idari görev, beyan sahibinin eşyanın tarife sınıflandırmasına esas maddi özelliklerini doğru bildirme yükümlülüğüyle birlikte değerlendirilmelidir.
- MADDİ UNSUR: ALDATICI İŞLEM VE DAVRANIŞIN DEĞERLENDİRİLMESİ
5607 sayılı Kanun m. 3/2 bakımından vergi farkının varlığı tek başına yeterli değildir; eşyanın vergileri ödenmeksizin ülkeye sokulmasına eşlik eden aldatıcı işlem veya davranışın niteliği ve failin kastı somut olayın özellikleri içinde belirlenmelidir.
4.1. Aldatma Elverişliliğinin Somut Olayda Değerlendirilmesi
Çıldır ve Korkmaz, aldatıcı işlem ve davranışın ceza hukuku anlamında hile niteliği taşıması gerektiğini ve basit yalanın tek başına yeterli olmadığını belirtir (Kaçakçılık Suçları, s. 196). Bu, bağlayıcı bir kural değil, doktrindeki görüştür. Somut olayda aldatma elverişliliği, beyanın içeriği ve gümrük idaresine sunulan bilgi ve belgelerle belirlenir.
Aldatıcılık kavramı, ceza hukuku anlamında hile ve muhatabın yanılgıya düşürülmesi ekseninde değerlendirilmelidir (İleri, “5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Özelinde Aldatıcılık Kavramı”, TİUD, 30.07.2022; Köşeli, 2024, s. 101-103). Arslan ve Erdoğan’ın da isabetle belirttiği üzere, gümrük beyannamesi veya ekli belgeler üzerinde tahrifat yapılarak eşyanın GTİP’inin, menşeinin ya da kıymetinin farklı gösterilmesi 5607 sayılı Kanun m. 3/2 kapsamındaki aldatıcı hareket unsurunu oluştururken; eşyanın gerçek niteliklerini yansıtan ek belgelerden kolaylıkla anlaşılabilen tarife veya yazım hataları idareyi aldatma yeteneği taşımamaktadır (Arslan/Erdoğan, “Aldatıcı İşlem ve Davranışlarla Gümrük Vergileri Kısmen veya Tamamen Ödenmeksizin Ülkeye Eşya Sokma Suçu (5607 Sayılı KMK m. 3/2)”, Yargıtay Dergisi, Cilt: 44, Sayı: 3, 2018, s. 559-561). Kanunda, gümrük idaresinin denetim olanağının tamamen ortadan kaldırılması ayrıca zorunlu bir unsur olarak düzenlenmemişse de denetlenebilirlik, beyan ve ek belgelerle birlikte değerlendirilecek temel ölçütlerden biridir. Dolayısıyla GTİP farkı, sahte belge bulunmaması veya fiziki gizlemenin yokluğu tek başına suçun oluştuğunu ya da oluşmadığını göstermez; somut olaydaki hareketin gümrük görevlisini yanıltmaya elverişli olup olmadığı tespit edilmelidir.
4.2. İdari Tarife Yetkisinin Aldatıcılık Değerlendirmesine Etkisi
Danıştay Yedinci Dairesinin E.2022/4641, K.2024/4008 sayılı kararında, Gümrük Tarife Cetvelini uygulama görevinin gümrük idaresine ait olduğu belirtilmiştir. Aynı dosyada ek tahakkuka ilişkin hüküm onanırken, beyan sahibinin sunduğu bilgi ve belgelerin yanlış veya yanıltıcı olduğu ileri sürülmediği gerekçesiyle idari para cezasına ilişkin hüküm bozulmuştur. Karar, idari tarife sınıflandırması ve idari para cezası hakkındadır; 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçun unsurlarını doğrudan çözmez. Bu nedenle karar, tarife yetkisi ile beyan sahibinin bilgi sunma yükümlülüğünün ayrı değerlendirilmesi bakımından önem taşır.
4.3. Yargıtay Kararlarında Somut Olaya Özgü Değerlendirme
- Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 05.06.2024 tarihli, E.2022/11272, K.2024/6104 sayılı kararında dosyada aynı eşyaya ilişkin faturalar arasında belirgin kıymet farkı ve menşe beyanında farklılık bulunduğu aktarılmıştır. Daire, ATR belgelerinin geçerliliği ile eksik vergi hesabına ilişkin bilirkişi raporları arasındaki çelişkilerin giderilmesini ve sanıkların eyleme katkılarının ayrı ayrı belirlenmesini istemiştir. Karar, m. 3/2 bakımından her GTİP farklılığını suç sayan genel bir kural koymaz; kıymet ve menşe verileri, belge ve raporlar ile kişilerin bağlantısının birlikte incelenmesinin önemini gösterir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 05.04.2023 tarihli, E.2022/13678, K.2023/3434 sayılı kararında, ithal edilen şanzımanların kullanılmış olup olmadığına ilişkin farklılığın gümrük vergilerinde fark doğurmadığı idare yazısıyla belirlenmiştir. Daire, vergi farkı bulunmadığından 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki maddi unsurun oluşmadığını; kullanılmış eşyanın izinsiz ithali yönünden ise Gümrük Kanunu kapsamında idari yaptırım değerlendirmesi yapılabileceğini belirtmiştir. Karar, tarife veya eşya tanımındaki her yanlışlığın aynı hukuki sonuca bağlanamayacağını, vergi farkı ve ithalat izni gibi meselelerin ayrı ayrı incelendiğini göstermektedir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 04.04.2023 tarihli, E.2020/5408, K.2023/3227 sayılı kararında, dahilde işleme rejimi kapsamındaki kumaşlar için sahte teminat mektupları sunulmuş; eşya, vergileri ödenmeden serbest dolaşıma çıkarılıp iç piyasaya alınmadan önce ele geçirilmiştir. Daire, 5607 sayılı Kanun m. 3/2 bakımından sanığın başlangıçtan itibaren eşyayı vergisiz biçimde yurt içinde kaçağa sarf etme amacının kanıtlanmasını aramış; bu amaç kanıtlanmadığı için mahkûmiyeti bozmuştur.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi 06.05.2024 tarihli, E.2021/4513, K.2024/5008 sayılı kararda ise 330 kap boya karıştırıcısı olarak beyan edilen eşyanın 90 kabında 180 çivi tabancası saptanmıştır. Daire, mahkûmiyet hükmünü gümrüklenmiş değerler arasındaki çelişki ve sonradan yürürlüğe giren lehe düzenlemelerin uygulanması gerektiği için bozmuştur. Bu karar da eşyanın gümrükten çekilmeden yakalanmasını tek başına suçun oluşmadığı sonucuna bağlayan bir ilke ortaya koymamıştır. İki karar, başlangıçtaki vergisiz iç piyasa amacının ve her kişinin delillerle gösterilen katkısının ayrıca incelenmesi bakımından okunmalıdır.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 15.01.2025 tarihli, E.2023/520, K.2025/25 sayılı kararı 5607 sayılı Kanun m. 3/2’yi doğrudan yorumlamaz; uyuşmazlık resmî belgede sahtecilik suçuna ilişkindir. Kararda, beyan edilen yemlik pirinç ile incelemelerde belirlenen eşyanın niteliği arasındaki farklılıklar; fatura ve diğer belgelerin içeriği, teknik inceleme ve raporlar, beyanın oluşturulma süreci ile sanıkların bilgisi ve somut katkısı çerçevesinde ele alınmıştır. Çoğunluk ve karşı oylar, özellikle teknik raporlar ile kastın ispatına ilişkin olgulara farklı ağırlık vermiştir. Bu nedenle karar, 5607 sayılı Kanun m. 3/2 bakımından doğrudan emsal olarak değil, gümrük beyanına ilişkin ceza incelemesinde eşyanın fiilî niteliği, belge zinciri ve kişilerin bilgi ve katkısının nasıl tartışıldığını gösteren karşılaştırmalı bir örnek olarak kullanılabilir.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 14.05.2025 tarihli, E.2023/15474, K.2025/6975 sayılı kararında, tek kalemde PVC film olarak beyan edilen eşyanın muayenesinde farklı GTİP’lere tabi dokunmuş mensucat ile plastik masa örtüsü bulunduğu ve vergi farkı doğduğu belirtilmiştir. Daire, farklı eşya gruplarının tek kalemde beyan edilmesini 5607 sayılı Kanun m. 3/2 kapsamında değerlendirerek beraat hükmünü bozmuştur. Karar, sırf tarife kodu yorumundaki ayrılığı değil, beyandaki eşya kalemleri ile muayenede saptananların farklılaşmasını konu alır. Gerekçe, vergi hesabındaki farklılığı ve kastın hangi kişisel delillerle belirlendiğini ayrıntılı tartışmadığından, her GTİP uyuşmazlığını veya tek kalem beyanı suç sayan genel bir kural olarak okunmamalıdır.
- Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 15.04.2026 tarihli, E.2025/580, K.2026/232 sayılı kararı, olay tarihi itibarıyla 5607 sayılı Kanun m. 3/2’nin “sahte belge kullanmak” ibaresini içeren önceki metnini uygulamaktadır; Kurul, değişikliğin gerekçesini ve “aldatıcı işlem ve davranış” ibaresinin kapsamını da açıklamıştır. Somut olayda menşe beyanı, yalnız ithalatın Çin’den Malezya’ya yönelmesiyle değil; Malezya’daki üretim kapasitesinin yetersizliği, basit montaj bulguları, Çin menşeli girdi ve ürün kodları, üretim ve sevk kayıtları ile menşe belgelerinin içeriği birlikte değerlendirilerek incelenmiştir. Kurul, bu delil bütününü vergiyi etkisiz kılma amacı ve sahte menşe belgeleriyle birlikte ele alarak beraat hükümlerini bozmuştur. Karar, basit tarife yorum farkından farklı olarak, eşyanın menşeini ve belge içeriğini gizlemeye yönelik somut, birbirini doğrulayan bulguların önemini gösterir; olayın eski kanun metni döneminde gerçekleştiği de gözetilmelidir.
- Gümrükten çekilmeden el koyma olgusu, teşebbüse ilişkin kanuni düzenlemeyle birlikte ele alınmalıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 23.03.2021 tarihli, E.2021/30, K.2021/133 sayılı kararında, ihraç edilmemiş eşyanın ihraç edilmiş gibi gösterilerek teşvik veya parasal iade yoluyla haksız çıkar sağlandığı iddiasında, beyannamenin düzenlenip idareye verilmesi ve tescil işlemleri icra hareketi kabul edilmiştir. Haksız çıkar elde edilemediği için eylemin teşebbüs aşamasında kaldığı, ancak olay tarihinde yürürlükteki 5607 sayılı Kanun m. 3/18 uyarınca tamamlanmış gibi cezalandırılması gerektiği belirtilerek beraat hükümleri bozulmuştur. Karar, ithalat ve m. 3/2 uyuşmazlığına değil, ihracat ve teşvik menfaatine ilişkindir. Bugünkü m. 3/22 de yukarıdaki fıkralarda tanımlanan fiillerin teşebbüs aşamasında kalması hâlinde tamamlanmış gibi cezalandırılacağını düzenler. Bu nedenle m. 3/2 incelemesinde somut aldatıcı hareket, vergilerin eksik ödenmesine yönelen fiil ve kişinin kastı ile katkısı ayrıca ortaya konulmalıdır.
- Yargıtay 7. Ceza Dairesinin m. 3/2 kapsamında incelediği kararlar, aynı olgusal ve hukuki sorunu çözmemektedir. Bu nedenle bu karar grubundan “yerleşik içtihat” adıyla, yalnızca GTİP’te yanılma veya ilk bakışta fark edilebilir aykırılığın aldatıcı davranış oluşturmayacağı yönünde genel bir sonuç çıkarılamaz. E.2018/1757, K.2019/19845 sayılı kararda, beyan edilen tekerlekler yerine farklı GTİP’te bilyalı rulman bulunduğu iddiası üzerine vergi farkının belirlenmesi ve sonuca göre m. 3/2 ya da kabahat değerlendirmesi yapılması istenmiştir. E.2015/12234, K.2019/28377 sayılı kararda özet beyanda yer almayan vergiye tabi başka eşyaların bulunması; E.2015/27516, K.2019/39008 sayılı kararda ise beyan edilenden fazla miktar ve eksik vergi amacı iddiası ele alınmıştır. E.2013/19202, K.2014/19007 ve E.2016/2857, K.2020/1700 sayılı kararlar da paylaşılan metinleri itibarıyla beyan dışı eşya veya beyan ile fiilî eşya arasındaki farklılık ve bunun vergi etkisiyle ilgilidir. Bu kararlar, eşyanın vergilendirmeye esas maddi özelliklerinin doğru bildirildiği ve uyuşmazlığın yalnız tarife yorumundan kaynaklandığı bir olayda m. 3/2’nin uygulanmayacağına ilişkin doğrudan bir kural koymamaktadır. E.2014/2009, K.2014/14720 sayılı karar ise ihracatta kıymetin yüksek gösterilmesi ve haksız KDV iadesi iddiasına ilişkindir; GTİP uyuşmazlığına emsal olarak kullanılmamalıdır. Sonuç olarak, yukarıda açıklanan ithalat kararları farklı eşya, beyan, vergi farkı ve kişi katkısı olgularının somut biçimde incelenmesini destekler; idari tarife uyuşmazlığı ile suçun unsurlarını özdeşleştiren veya salt tarife hatasını kategorik olarak suç dışında bırakan bir içtihat çizgisi göstermez (kararlara ilişkin değerlendirmeler için bkz. Koçak, 2024, s. 43, dn. 3-6).
4.4. Kararlardan Çıkan Somut İnceleme Başlıkları
İncelenen kararlar farklı olaylara ilişkindir; tek bir maddi ilke ortaya koymaktan ziyade, beyan ile fiilî eşya arasındaki farkın ve bunun ceza isnadındaki yerinin somutlaştırılması gerektiğini gösterir. Öncelikle eşyanın fiilî cinsi, miktarı, niteliği ve menşei ile beyan arasındaki fark belirlenmeli, ardından bu farkın vergiye etkisi ortaya konulmalıdır. Uyuşmazlığın beyan dışı eşya veya miktar farkından mı, yoksa eşyanın maddi özellikleri doğru açıklanmışken yapılan tarife yorumundan mı kaynaklandığı ayrıştırılmalıdır. Vergi hesabı veya teknik raporlar arasında sonucu etkileyen çelişki varsa, bunlar giderilmeden suçun unsurları hakkında sonuca varılmamalıdır.
- 5607 sayılı Kanun m. 3/2 bakımından vergi farkının varlığı ile aldatıcı hareket arasında somut bağ kurulmalıdır. İsnat edilen beyan, belge veya fiziki müdahalenin hangi vergilendirme unsurunu gizlediği ya da yanlış gösterdiği ve bunun hangi ithalat vergisinin eksik ödenmesine yol açtığı, hesap ve belgelerle açıklanmalıdır. Bu bağ kurulmadan, tarife sınıflandırmasının sonradan farklı yapılması tek başına aldatıcı hareketin kanıtı sayılamaz. Böylece idari tarhiyatın gerekçesi ile ceza isnadının maddi dayanağı ayrı tutulur.
Ceza sorumluluğu bakımından aynı yanlışlık bütün ilgililere topluca yüklenmemekte; her kişinin bilgisi ve somut katkısı ayrı değerlendirilmektedir. Özellikle müşavirin beyanı kendisine verilen belgelerden farklılaştırıp farklılaştırmadığı, yanlış veriyi bilip bilmediği ve diğer kişilerle ortak hareket ettiğini gösteren delil bulunup bulunmadığı önem taşır. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin E.2021/2991, K.2024/6393 sayılı kararında müşavir yönünden sahtecilik mahkûmiyetini destekleyecek iştirak delilleri yeterli görülmemiştir. Buna karşılık E.2022/11272, K.2024/6104 sayılı kararda bağlantılı fatura zinciri ve kişiler arasındaki ilişki bazı sanıklar yönünden mahkûmiyeti desteklerken, vergi ve bilirkişi raporlarındaki uyuşmazlıkların ve diğer sanıkların kişisel katkılarının ayrıca incelenmesi istenmiştir.
- Somut incelemede, eşyanın maddi özelliklerine ilişkin beyan ile bu özelliklerin tarife cetvelindeki hukuki sınıflandırması birbirinden ayrılmalıdır. Eşyanın bileşimi, kullanım amacı, çalışma biçimi, miktarı ve menşei doğru ve eksiksiz açıklanmış, tartışma yalnız bu özelliklerin hangi tarife pozisyonuna girdiğinde kalmışsa, mesele öncelikle sınıflandırma uyuşmazlığıdır; bu durum 5607 sayılı Kanun m. 3/2 bakımından aldatıcı davranış ve kastı tek başına göstermez. Buna karşılık muayene edilen eşyanın beyan edilenden farklı çıkması, vergiyi etkileyen niteliklerin gizlenmesi veya belge zincirinde sahtecilik ya da tahrifat bulunması, ilgili kişinin katkısı ve bilgisiyle birlikte aldatıcılık ve kast incelemesinde önem taşır. Her iki durumda da vergi farkının kaynağı ile her kişinin bilgisi ve somut katkısı ayrı ayrı ortaya konulmalıdır.
4.5. Dürüst Tacir ve Müşavir Bakımından İdari ve Cezai Sonuçların Ayrılığı
Tarife unsurlarında veya vergilendirmeye esas ölçülerdeki aykırılıklar, genel olarak Gümrük Kanunu m. 234-239’da rejime göre farklı idari para cezalarına bağlanmıştır. Serbest dolaşıma giriş ve kısmi muafiyetle geçici ithalat rejimlerinde, beyana göre hesaplanan ithalat vergileri ile muayene veya denetim sonucunda alınması gereken vergiler arasındaki fark %5’i aşarsa m. 234/1-a uyarınca vergi farkının üç katı ceza uygulanır. Dahilde işleme, gümrük kontrolü altında işleme ve tam muafiyetle geçici ithalat rejimlerinde m. 234/2 uyarınca vergi farkının yarısı tutarında ceza öngörülmüştür. Aykırılık gümrük idaresince tespit edilmeden önce bildirilirse m. 234/3 gereğince ilgili ceza yüzde on oranında uygulanır. Bu idari yaptırımlar, 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki aldatıcı davranış ve kastın ayrıca kanıtlanması gereğini ortadan kaldırmaz.
- Gümrük müşaviri bakımından gümrük borcu riski ile ceza sorumluluğu ayrı tutulmalıdır. Dolaylı temsilcinin gümrük borcuna ilişkin sorumluluğu, beyan verilerinin yanlış olduğunu bildiği veya mesleği icabı mutat olarak bilmesi gerektiği hâllerle sınırlıdır; vergi kaybına yol açan verileri sağlayan kişilerin sorumluluğu da Gümrük Kanunu m. 181/3’te düzenlenir. Kaçakçılık suçunda tacir veya müşavir sıfatı tek başına yeterli değildir; her gerçek kişinin aldatıcı davranışa katkısı ve kastı somut delillerle ortaya konulmalıdır. TCK m. 20 uyarınca tüzel kişilere ceza yaptırımı uygulanamaz; şirket adına hareket eden gerçek kişilerin sorumluluğu kendi fiil ve kastlarına göre belirlenir (TCK m. 20 ve 21).
- BEYANNAME EKİ BELGELERİN ALDATICILIK DEĞERLENDİRMESİNDEKİ YERİ
Bikirli ve Çilesiz, beyannameye ekli gerçeğe uygun belgeler yanlış beyanı ortaya koyuyorsa aldatıcı davranış unsurunun oluşmayabileceğini savunur. Görüşlerini şu şekilde ifade ederler:
- “Gümrük beyannamesindeki gerçeği yansıtmayan bilgiler, beyannameye ekli gerçeğe uygun olan evraklardan anlaşılabiliyorsa, bu durumda fıkra kapsamındaki suç oluşmayacaktır. Zira burada aldatıcı işlem ve davranış unsurunun gerçekleşmediği kabul edilmelidir.” (Bikirli/Çilesiz, Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Açıklaması, s. 197).
5.1. Belgelerin İçeriği ve Beyanın Denetlenebilirliği
Beyanname ekindeki fatura ve teknik belgelerin eşyanın gerçek özelliklerini gösterip göstermediği, beyanın denetlenebilirliği bakımından önem taşır. Belgelerin dosyada bulunması tek başına beyanın doğruluğunu veya kastın yokluğunu kanıtlamaz; içerik, muayene bulguları ve vergi hesabıyla karşılaştırılmalıdır.
- KASTIN DEĞERLENDİRİLMESİ
5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçun oluşması kastı gerektirir. TCK m. 21, kastı suçun kanuni tanımındaki unsurların “bilerek ve istenerek” gerçekleştirilmesi olarak tanımlar. Bu nedenle GTİP’in hatalı belirlenmesi veya vergi farkı çıkması, tek başına aldatıcı davranış ve kastı kanıtlamaz; beyanın hazırlanma süreci, sunulan bilgi ve belgeler ile her kişinin rolü birlikte incelenmelidir.
Kastın belirlenmesinde beyanın verildiği andaki bilgi ve irade esas alınmalıdır. Bu nedenle her kişi bakımından, eşyanın tarife bakımından önem taşıyan özelliklerini hangi bilgi ve belgelerden öğrendiği, beyannamenin hazırlanmasına nasıl katıldığı ve gerçeğe aykırı veriyi bilerek sunup sunmadığı ayrı ayrı ortaya konulmalıdır. Beyan öncesi yazışmalar, teknik açıklamalar, önceki idari bildirimler ve beyanın hazırlanma kayıtları bu değerlendirmeye ışık tutabilir. Sonradan yapılan tarife değişikliği, vergi farkı veya mesleki sıfat tek başına kastı kanıtlamaz; eşyanın gerçek özelliklerinin ya da vergiyi etkileyen unsurların bilerek gizlendiğini gösteren somut deliller ise kast değerlendirmesinde belirleyicidir.
6.1. Belge Sunumunun Kast Değerlendirmesindeki Yeri
İdari itiraz veya yargı yoluna başvurulması, tek başına beyan anındaki kastı ne kanıtlar ne de dışlar. Başvurulardaki açıklamalar ve idareye sunulan teknik belgeler, kişinin beyan sırasında bildiklerinin belirlenmesinde dikkate alınabilir.
6.2. Ticaret Bakanlığı Gümrükler Genel Müdürlüğünün Dağıtımlı Talimatı
Ticaret Bakanlığı Gümrükler Genel Müdürlüğünün 17.02.2020 tarihli, 75705452-045.03 sayılı ve 52302630 kayıt sayılı dağıtımlı yazısı, gümrük idarelerinde uygulama birliğini sağlamaya yönelik idari bir değerlendirme çerçevesi sunmaktadır.
Dağıtımlı yazı, eşya veya ambalaj üzerinde vergilendirmeye esas unsurların tespitini engelleyen tahrifat ile gerçeğe aykırı veya sahte belge ibrazı gibi durumları aldatıcı davranış bakımından emare olarak göstermektedir:
- “Eşya ve/veya ambalajı üzerinde, eşyanın vergilendirmeye esas unsurlarının doğru olarak tespit edilmesini engellemeye yönelik olarak tahrifat yapılması,”
- “Gerçeğe aykırı veya sahte belge ibraz edilmesi veya orijinal belge üzerinde tahrifat yapılması.”
Yazı, her olayın kendi olguları içinde ele alınmasını ve kastın somut biçimde ortaya konulmasını vurgular. Gerçeğe uygun belgeler ve teknik tarife uyuşmazlığı, diğer delillerle birlikte değerlendirilmelidir. Benzer şekilde meslek kuruluşlarınca yapılan değerlendirmelerde de (İGMD, 02.08.2019 tarihli ve 2019/3194-BU sayılı yazı), her tarife veya kıymet farklılığının doğrudan aldatıcı fiil olarak nitelendirilemeyeceği, olayın somut belgeler ve kast unsuru çerçevesinde ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır.
- GÜMRÜK MÜŞAVİRİNİN CEZA SORUMLULUĞU VE GÜMRÜK BORCU SORUMLULUĞUNUN AYRILIĞI
Gümrük Kanunu m. 181/2, dolaylı temsilcinin gümrük vergilerinden doğan sorumluluğunu, beyanda kullanılan verilerin yanlış olduğunu bildiği veya mesleği icabı mutat olarak bilmesi gerektiği hâllerle sınırlar. Bu ölçüt gümrük borcuna ilişkindir; 5607 sayılı Kanun kapsamında ceza sorumluluğunu tek başına belirlemez. Ceza sorumluluğu kişiseldir ve her müşavir yönünden somut katkı, bilgi ve kast delilleriyle ayrıca ortaya konulmalıdır.
GTİP’i etkileyen eşya özellikleri ancak laboratuvar incelemesi veya teknik uzmanlıkla belirlenebiliyorsa, müşavirin bu verileri fiilen bilip bilmediği, bilgiyi kimden ve hangi belgelerle aldığı ve beyannamenin hazırlanmasındaki rolü önem taşır. Mesleki deneyim bu incelemede dikkate alınabilir; ancak müşavirlik sıfatı veya beyannameyi imzalamış olmak tek başına iştirak ve kastı kanıtlamaz. Ceza sorumluluğu her kişi yönünden ayrı ve somut delillerle belirlenmelidir.
Bu değerlendirmede, Gümrük Genel Tebliği (Tahsilat İşlemleri) (Seri No: 2)’nin 6’ncı maddesi de dikkate alınmalıdır. Anılan madde, dolaylı temsilcinin beyanda kullanılan verilerin yanlışlığını bildiği veya mesleği icabı ve mutat olarak bilmesi gerektiğinin değerlendirilmesinde; beyannamenin dayanak belge ve bilgilere uygun olmaması, ekli belgeler arasındaki çelişkilerin müşavirin elindeki imkânlarla araştırılmaması ve eşyanın niteliği anlaşılabildiği hâlde vergi kaybına yol açacak tarife beyanında bulunulması gibi hâllerin araştırılmasını öngörür. Bu ölçütler gümrük borcu sorumluluğuna ilişkindir; müşavirin 5607 sayılı Kanun kapsamındaki ceza sorumluluğu ise kişisel katkısı ve kastı yönünden ayrıca değerlendirilmelidir.
Yargıtay kararlarında, gümrük müşavirinin beyannameyi kendisine sunulan belgelerle uyumlu biçimde düzenleyip düzenlemediği temel ayrım noktası olarak ele alınmaktadır. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 13.06.2024 tarihli, E.2021/2991, K.2024/6393 sayılı kararında bilirkişi raporuna göre fatura ve diğer belgelerde eşyanın miktarı ile kıymeti yer almış, ürün cinsinin yanlış yazılması ise GTİP farklılığına yol açmıştır. Daire, müşavirin kendisine sunulan belgelerden farklı beyanda bulunduğunu veya resmî belgede sahtecilik eylemine iştirak ettiğini gösteren yeterli ve inandırıcı delil bulunmadığı gerekçesiyle bu suç yönünden beraati hukuka uygun bulmuştur. Benzer şekilde Dairenin 05.06.2024 tarihli, E.2022/11272, K.2024/6104 sayılı kararında da A karneli gümrük müşavirinin serbest dolaşıma giriş beyannamesinin 54 no’lu hanesini imzalamış olması mahkûmiyet için yeterli görülmemiştir. Kararda, müşavirin iş sahibi tarafından sunulan belgelerde yer alan eşyayı fiziken görme ve dayanak belgelerin doğruluğunu araştırma yetki ve yükümlülüğünün bulunmadığı, ibraz edilen evraklardan farklı veya bu bilgilere uymayan nitelikte beyanname düzenlediğine dair tespit bulunmadıkça TCK’nın iştirak hükümleri uyarınca sorumlu tutulamayacağı vurgulanarak mahkûmiyet hükmü bozulmuştur. İki karar birlikte okunduğunda, gümrük müşaviri yönünden dayanak belgelerle beyan arasındaki uyumun ve dosya kapsamındaki somut iştirak delillerinin belirleyici olduğu görülmektedir.
İştirak iradesinin ve fiilî katkının araştırılmasında büro içi iş bölümü ile taraflar arasındaki iletişim kayıtları da yargı mercilerince değerlendirilmektedir. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 24.09.2024 tarihli, E.2024/5324, K.2024/7541 sayılı kararı ithalat ve GTİP uyuşmazlığına değil, kırmızı hatta yönlendirilen ihracat eşyasının fiziki muayeneye sunulmamasına ilişkin ihracat kaçakçılığı iddiasına dayanmaktadır. Bu yönüyle m. 3/2 bakımından doğrudan emsal niteliği taşımamakla birlikte karar, müşavirlik bürosundaki fiilî iş takibinin kimin tarafından yürütüldüğünün ve sanıklar arasında olay dönemine ait telefon görüşme kayıtlarının bulunup bulunmadığının iştirak iradesi bakımından nasıl incelendiğini göstermesi açısından dikkat çekicidir.
Öte yandan ceza sorumluluğunun belirlenmesinde yalnızca suçun sübutu değil, nitelikli hâllerin uygulanma koşulları da mesleki sıfattan bağımsız olarak somutlaştırılmalıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 18. Ceza Dairesinin 23.09.2026 tarihli, E.2026/2224, K.2026/3943 sayılı istinaf kararında (olay tarihleri 2013-2014 dönemine ait olmakla birlikte), gümrük müşavirinin yalnızca beyanname düzenlemiş olmasının iştirak için yeterli olmadığı belirtilmiş; ayrıca 5607 sayılı Kanun m. 4/4’te düzenlenen “meslek ve sanatın sağladığı kolaylıktan faydalanarak” suç işleme nitelikli hâlinin gümrük müşavirliği sıfatına bağlı olarak otomatik biçimde uygulanamayacağı, mesleğin somut olayda nasıl bir kolaylık sağladığının karar yerinde tartışılması gerektiği vurgulanmıştır. İstinaf düzeyindeki bu değerlendirme, gümrük müşavirinin ceza hukuku sorumluluğunda sıfat temelli varsayımlardan kaçınılması gerektiği yönündeki ilkeyi desteklemektedir.
- SONUÇ
İncelenen kararlar, tarife farkının ceza sorumluluğunu kendiliğinden doğurmadığını; değerlendirmede beyan ile fiilî eşya arasındaki farkın, bu farkın vergiye etkisinin ve her kişinin somut katkısının belirleyici olduğunu göstermektedir. Bu nedenle beyan ve ek belgeler, muayene bulguları ile teknik raporlar birlikte ele alınmalıdır.
- GTİP farklılığı veya vergi farkı, tek başına 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçun oluştuğunu göstermez.
- Beyanname eki fatura ve diğer belgelerin doğruluğu ile beyanın denetlenebilirliği önem taşımaktadır.
- Eşyanın fiilî özellikleri, vergi farkının kaynağı, varsa tahrifat veya gizleme ve teknik raporlar birlikte incelenmeli; tacir ve gümrük müşavirinin bilgisi ile somut katkısı ayrıca belirlenmelidir.
Gümrük idaresinin tarife sınıflandırması ile beyan sahibinin eşyanın maddi özelliklerini doğru bildirme yükümlülüğü birbirinden ayrıdır. Bu nedenle tarife farkının ek tahakkuk veya kanuni koşulları varsa idari para cezası doğurması, tek başına 5607 sayılı Kanun m. 3/2’deki suçu kanıtlamaz. Ceza sorumluluğu için aldatıcı hareket, vergilerin eksik ödenmesine yönelen fiil, kast ve her kişinin somut katkısı ayrıca ortaya konulmalıdır. Eşyanın gümrükten çekilmeden ele geçirilmesi de teşebbüse ilişkin hüküm kapsamında değerlendirilir; gümrük müşavirinin gümrük borcu sorumluluğu ise ceza sorumluluğundan farklı ölçütlere tabidir.
KAYNAKÇA
- Mevzuat
* 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 38.
* 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, m. 2, 20 ve 21.
* 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu, m. 3/2, 3/4 , olay tarihine göre m. 3/18 ve m. 3/22.
* 4458 sayılı Gümrük Kanunu, m. 60, 61, 181/2-3, 234 ve 235.
* Gümrük Yönetmeliği (07.10.2009 tarihli ve 27369 mükerrer sayılı Resmî Gazete), m. 563/1.
* Gümrük Genel Tebliği (Tahsilat İşlemleri) (Seri No: 2), 21.01.2014 tarihli ve 28889 sayılı Resmî Gazete; Gümrük Genel Tebliği (Tahsilat İşlemleri) (Seri No: 2)’nde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Tahsilat İşlemleri) (Seri No: 4) ile yapılan değişiklikler dâhil.
* 6545 sayılı Türk Ceza Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, m. 89.
* Türkiye-Avrupa Topluluğu Ortaklık Konseyinin 6 Mart 1995 tarihli, 1/95 sayılı Kararı (Gümrük Birliği Kararı).
- Doktrin
AKANER, C. Ş., Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nda Yer Alan İthalat Kaçakçılığı Suçları, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2022.
ALPTEKİN, Türker, “Eşyayı, Aldatıcı İşlem ve Davranışlarla Gümrük Vergilerini Kısmen veya Tamamen Ödemeksizin Ülkeye Sokma Suçu”, Legal Mali Hukuk Dergisi, Cilt: 20, Sayı: 233, 2024, atıf yapılan sayfalar: 878-880.
ARSLAN, Çetin / ERDOĞAN, Yağmur Müge, “Aldatıcı İşlem ve Davranışlarla Gümrük Vergileri Kısmen veya Tamamen Ödenmeksizin Ülkeye Eşya Sokma Suçu (5607 Sayılı KMK m. 3/2)”, Yargıtay Dergisi, Cilt: 44, Sayı: 3, 2018, s. 549-600.
BİKİRLİ, Alper Yükselen / ÇİLESİZ, Seyfettin, 5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Açıklaması, 6. Baskı, Adalet Yayınevi, Ankara, 2022, s. 189, 194, 195, 197.
ÇILDIR, Şentürk / KORKMAZ, Oğuz, Kaçakçılık Suçları (Yargıtay İçtihatları ve Madde Açıklamaları), Yetkin Yayınları, Ankara, 2020, s. 195, 196, 197, 201, 203.
İLERİ, Ömer Faruk, “5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Özelinde Aldatıcılık Kavramı”, Türkiye İthalatçılar ve Uzmanlar Derneği (TİUD), 30.07.2022.
KOÇAK, Emre, “Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda Yer Alan Aldatıcı İşlem ve Davranış Kavramına İlişkin Bir Değerlendirme”, Gümrük ve Ticaret Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 35, 2024, s. 40-46.
KÖŞELİ, Fatih, “Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda Aldatıcı İşlem ve Davranış Kavramı”, Gümrük ve Ticaret Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 36, 2024, s. 96-110.
- Yargı Kararları
Danıştay Yedinci Dairesi, 07.10.2024 tarihli, E.2022/4641, K.2024/4008 sayılı karar.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 23.03.2021 tarihli, E.2021/30, K.2021/133 sayılı karar.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 15.01.2025 tarihli, E.2023/520, K.2025/25 sayılı karar.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 15.04.2026 tarihli, E.2025/580, K.2026/232 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 15.07.2014 tarihli, E.2014/2009, K.2014/14720 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 10.11.2014 tarihli, E.2013/19202, K.2014/19007 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 26.02.2019 tarihli, E.2018/1757, K.2019/19845 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 20.03.2019 tarihli, E.2015/12234, K.2019/28377 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 18.12.2019 tarihli, E.2015/27516, K.2019/39008 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 04.02.2020 tarihli, E.2016/2857, K.2020/1700 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 04.04.2023 tarihli, E.2020/5408, K.2023/3227 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 05.04.2023 tarihli, E.2022/13678, K.2023/3434 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 06.05.2024 tarihli, E.2021/4513, K.2024/5008 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 05.06.2024 tarihli, E.2022/11272, K.2024/6104 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 13.06.2024 tarihli, E.2021/2991, K.2024/6393 sayılı karar.
Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 14.05.2025 tarihli, E.2023/15474, K.2025/6975 sayılı karar.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 18. Ceza Dairesi, 23.09.2026 tarihli, E.2026/2224, K.2026/3943 sayılı karar.
- İdari Yazılar ve Diğer Belgeler
İSTANBUL GÜMRÜK MÜŞAVİRLERİ DERNEĞİ (İGMD), “Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda Yer Alan Aldatıcı İşlem ve Davranış Fiili İncelemesi” konulu, 02.08.2019 tarihli, 2019/3194-BU sayılı yazı.
T.C. TİCARET BAKANLIĞI GÜMRÜKLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ, “4458 Sayılı Gümrük Kanunu ile 5607 Sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu Kapsamında Yapılan İşlemler” konulu, 17.02.2020 tarihli, 75705452-045.03 sayılı, 52302630 kayıt sayılı dağıtımlı yazı.


